Eigenlijk is dit best een misleidende uitspraak, “Verdeel en heers”. Het onderling verdelen van spullen of aandacht is wat ons mensen tot samenleving bindt. Het woordje ‘heers’ begeeft zich op een hellend vlak. Het hellende vlak kan worden beïnvloed en gedraaid, afhankelijk van de intenties van wie er aan de knoppen zit.  Het woord “heers” lokt een vraag uit die te weinig wordt gesteld: “wie?”

Afhankelijk van wie er draait worden spullen en aandacht gelijk verdeeld of worden spullen uitgewisseld tegen aandacht. Het verschil zit in de intentie.

Het effect van dat gedraai kan ik het beste uitleggen aan de hand van een voorbeeld. Traditioneel neem ik daarvoor bosmieren. De soort Formica polyctena (de kale rode bosmier) legt hele netwerken aan van onderling verbonden nesten. Er zijn heel veel koninginnen die verdeeld zijn over alle nesten. Soms wel meer dan 40 nesten in een superkolonie. Een andere soort, de Formica rufa (de behaarde rode bosmier) gedraagt zich heel anders. De kolonie bestaat uit één nest met één koningin en alle paadjes leiden van en naar dat ene nest.

In mensentaal: Formica rufa vertoont als samenleving een “alle wegen leiden naar Rome” gedrag. Een uitdrukking die met enige regelmaat geassocieerd wordt met een uitspraak als “verdeel en heers”. Terwijl de Formica polyctena meer een “burgerinitiatief” samenleving laat zien door onderling te verbinden en initiatieven te nemen. Een kanttekening is wel op zijn plek: ik heb geen idee of de F. rufa koningin met ijzeren hand regeert.

Dit cruciale verschil tussen deze twee bosmiersoorten kan op verschillende manieren worden beschreven. Zoals het verschil tussen een sociale samenleving en een dictatuur. Maar ook als het verschil tussen de ‘What’s in it for us’ en ‘What’s in it for me’ mindsets.  Of ‘bottom-up’ en ‘top-down’. Het is ook in één woord samen te vatten: politiek. En ook hier een kanttekening: bosmieren zijn en blijven sociale insecten. Ze organiseren alleen verschillend.

Dat ‘politiek’ verdient extra aandacht. Hierboven beschrijf ik hoe het gedrag van twee soorten leidt tot twee totaal verschillende soorten netwerken. Terwijl de F. polyctena een decentraal netwerk bouwt, houdt de F. rufa er een centraal netwerk op na. Omdat de netwerken van bosmieren bestaan uit nesten en mierenpaden zijn ze dus ook heel erg zichtbaar. Soms liggen de kolonies van beide soorten in elkaars buurt. Als je die kolonies jaar in jaar uit volgt ontdek je dat het twee netwerken zijn die elkaar de loef proberen af te steken. Ze frustreren elkaars looproute, niet zozeer door ruzie te maken. Naar mijn waarneming vermijden ze elkaar over het algemeen gewoon graag. Soms overheerst de ene soort, dan de andere soort. Behalve in het voorjaar, wanneer er voedsel in overvloed is. Dan lijkt het wel alsof ze elkaar gedogen en smelten de netwerken voor het oog tijdelijk samen. De rest van het jaar heerst er een stille strijd tussen de soorten om leefgebied. Daarom is het woord geopolitiek meer op zijn plaats.

De manier van organiseren heeft dus direct zijn weerslag op de geografische ontwikkeling. De conclusie die volgt is dat het sociale domein van bosmieren direct invloed heeft op het ruimtelijke domein van mieren. Aan de hand van de ligging van nesten en paadjes is het mogelijk om de soort te bepalen. Dat is wellicht erg ongebruikelijk, maar tot nu bleek deze stelling na determinatie van de mieren wel stand te houden.

“Verdeel en heers” en “Alle wegen leiden naar Rome”. Als dit bij de bosmieren zo werkt, met dat sociaal domein en fysieke domein, zou dat dan ook bij mensen werken? Ik bedoel: kun je aan hoe een stad er uit ziet achterhalen wie er aan de knoppen zit?

Afgelopen jaren nam ik onbewust de proef op de som door plekken in steden te beschrijven in relatie met sociale omgeving. Dit werden blogs over burgerinitiatieven, over achterstandwijken, over prestigeprojecten, over macht. Die blogs riepen verschillende reacties op en kwam er zo achter dat mensen uit verschillende wijken elkaar mijden. Er bleek een soort “verdeel en heers” cultuur te bestaan waarbij de aandacht vooral naar een specifiek stadsdeel uit ging. “Alle wegen leiden naar Rome”. Een heel aantal sociale experimenten, soms verpakt in blogs, bevestigden dit beeld. Kritisch zijn over de verdeling van macht en geld leidde tot represailles. Er bleek een totale zwijg en angstcultuur achter verscholen te liggen waarin mensen werden gedemoniseerd. Voor mij reden om vorig jaar mijn blogs te stoppen en nu zelfs offline te halen.

De samenvatting en conclusies van mijn hobbymatige onderzoek naar bosmieren en de toevallige overeenkomst met een stad uit balans heb je nu net gelezen. Dit is ook de start van een nieuwe serie blogs.

De blogs die offline zijn zullen als mijn hoofd er naar staat in een andere vorm en context opnieuw worden gepubliceerd.

Leave a Reply